Wat is een eenzame uitvaart?

Een berichtje van een vriend, een praatje met de buren of iemand die vraagt hoe je dag was. Het zijn kleine momenten waar je misschien niet altijd bij stilstaat. Tot ze er niet meer zijn. Eenzaamheid kan iedereen overkomen en is lang niet altijd aan de buitenkant te zien. Een bijzonder initiatief dat laat zien hoeveel menselijke aandacht kan betekenen, is De Eenzame Uitvaart. Ook in Vlaanderen zorgen dichters ervoor dat mensen die zonder familie, vrienden of andere naasten worden begraven of gecremeerd, toch een persoonlijk afscheid krijgen.

Wat is een eenzame uitvaart?

Bij een eenzame uitvaart zijn er geen familieleden, vrienden of andere naasten aanwezig om afscheid te nemen van de overledene. Dat betekent niet automatisch dat iemand zijn of haar hele leven eenzaam is geweest. Contacten kunnen in de loop der jaren verwaterd zijn, familie kan uit beeld zijn geraakt of er kunnen andere omstandigheden spelen. Het sociaal-literaire project De Eenzame Uitvaart wil voorkomen dat zo'n afscheid volledig anoniem verloopt. Een dichter probeert zoveel mogelijk over het leven van de overledene te weten te komen. Soms is er maar weinig informatie beschikbaar. Op basis van wat wel bekend is, schrijft de dichter een persoonlijk gedicht en draagt dat tijdens de uitvaart voor. Zo is er toch iemand aanwezig die woorden geeft aan het leven dat voorbij is en krijgt de overledene een persoonlijk en waardig laatste saluut.

Hoe is De Eenzame Uitvaart ontstaan?

De oorsprong van De Eenzame Uitvaart ligt in Nederland. In 2002 begon stadsdichter Bart FM Droog in Groningen gedichten te schrijven voor stadsgenoten die zonder nabestaanden werden begraven. Dichter F. Starik bracht het initiatief vervolgens naar Amsterdam. In 2009 haalde dichter en schrijver Maarten Inghels De Eenzame Uitvaart naar Antwerpen. Sindsdien is het project verder gegroeid in Vlaanderen. Leuven volgde in 2015, Brugge in 2023, Beringen in 2024, Sint-Niklaas in 2024 en Turnhout in 2025. In elke deelnemende stad is een groep dichters beschikbaar om een overledene een persoonlijk poëtisch afscheid te geven. In 2026 kreeg het initiatief bovendien de Damiaanprijs, een erkenning voor de bijzondere aandacht die het schenkt aan mensen die anders bijna onopgemerkt uit het leven zouden verdwijnen.

Een eenzame uitvaart is niet hetzelfde als een uitvaart via het OCMW

Een eenzame uitvaart en een uitvaart die door een stad, gemeente of OCMW wordt geregeld, zijn niet hetzelfde. In Vlaanderen bepaalt het decreet over de begraafplaatsen en de lijkbezorging dat er op behoorlijke wijze in de lijkbezorging van behoeftige overledenen moet worden voorzien. De kosten zijn in dat geval ten laste van de bevoegde gemeente. Dat is in principe de gemeente waar de overledene was ingeschreven. Is er geen inschrijving, dan gaat het om de gemeente waar het overlijden plaatsvond.

Wanneer niemand de begrafenis kan of wil regelen en er onvoldoende financiële middelen zijn, kan het OCMW tussenkomen. Een maatschappelijk werker bekijkt dan de situatie. Als de gemeente of het OCMW de uitvaart op zich neemt, gaat het doorgaans om een sobere of minimale maar respectvolle uitvaart. De precieze regeling verschilt per lokaal bestuur. Er kunnen daarbij wél nabestaanden aanwezig zijn. Bijvoorbeeld wanneer familie de uitvaart zelf niet kan betalen. Bij De Eenzame Uitvaart gaat het juist om mensen bij wie geen naasten worden verwacht tijdens het afscheid. De dichter is er dan als vertegenwoordiger van de samenleving. Een uitvaart die door het OCMW wordt geregeld, kan dus een eenzame uitvaart zijn, maar dat hoeft niet.

Wie betaalt een eenzame uitvaart?

Ook hier is het belangrijk om twee zaken uit elkaar te houden: de kosten van de eigenlijke uitvaart en het initiatief De Eenzame Uitvaart. Wanneer iemand overlijdt zonder voldoende middelen en niemand de uitvaart kan of wil regelen, kan de stad, gemeente of het OCMW tussenkomen. Daarbij wordt eerst gekeken naar de financiële situatie van de overledene en eventuele erfgenamen. Hoe dat precies gebeurt, verschilt per gemeente. Stad Antwerpen betaalt bij een goedgekeurde stadsuitvaart bijvoorbeeld eerst de factuur aan de begrafenisondernemer en onderzoekt vervolgens of de kosten kunnen worden gerecupereerd uit de middelen van de overledene of bij wettelijke onderhoudsplichtigen. Het poëtische afscheid van De Eenzame Uitvaart staat daar los van. Het project werkt daarvoor samen met lokale besturen en organisaties. In Brugge gebeurt de aanvraag bijvoorbeeld via de begrafenisondernemer en is de dienstverlening van De Eenzame Uitvaart kosteloos.

Eenzaamheid is niet altijd zichtbaar

Een eenzame uitvaart maakt op een indringende manier zichtbaar wat het ontbreken van een sociaal netwerk kan betekenen. Toch zegt het aantal mensen om je heen niet automatisch iets over hoe eenzaam je je voelt. Je kunt graag alleen zijn en je helemaal niet eenzaam voelen. Andersom kun je dagelijks mensen zien en toch het gevoel hebben dat je niemand hebt bij wie je echt terechtkunt. Ook in België komt eenzaamheid regelmatig voor. Volgens cijfers van Statbel gaf in het eerste kwartaal van 2026 7,1% van de bevraagde inwoners van 16 tot 74 jaar aan zich altijd of meestal eenzaam te voelen. Het gaat daarbij om inwoners van private huishoudens. Mensen die zich slechts af en toe eenzaam voelen, vallen dus niet binnen dat percentage. Juist omdat eenzaamheid niet altijd zichtbaar is, helpt het om niet te snel voor een ander in te vullen hoe het gaat. Oprechte aandacht kan al veel betekenen. Een berichtje, een uitnodiging of gewoon even tijd maken voor een gesprek.

Wat kun je zelf doen tegen eenzaamheid?

Eenzaamheid verdwijnt meestal niet door iemand één keer uit te nodigen voor een koffie. Maar kleine momenten van contact kunnen wel een begin zijn. Je kunt bijvoorbeeld:

• iemand spontaan een berichtje sturen en vragen hoe het écht gaat;

• een praatje maken met een buur of iemand die je regelmatig tegenkomt;

• iemand uitnodigen voor een wandeling, een koffie of om samen boodschappen te doen;

• aansluiten bij een vereniging, buurtactiviteit, sportclub of vrijwilligersorganisatie;

• zelf vertellen dat je behoefte hebt aan wat meer contact;

• opnieuw contact zoeken met iemand die je al een tijd niet hebt gesproken.

Het hoeft niet groot of ingewikkeld te zijn. Regelmatig contact en oprechte belangstelling kunnen al helpen om je meer met anderen verbonden te voelen.

In oktober extra aandacht voor verbinding

In Vlaanderen krijgt verbinding in oktober 2026 extra aandacht. Tijdens Samen Veerkrachtig staat in 2026 het thema Goed omringd zijn centraal. De campagne richt zich het hele jaar op mentaal welzijn, met van 1 tot en met 10 oktober extra aandacht en activiteiten in heel Vlaanderen. Het uitgangspunt is eenvoudig: weten dat er mensen zijn op wie je kunt rekenen, je gezien en gewaardeerd voelen en zelf iets voor een ander kunnen betekenen, helpt om sterker in het leven te staan. Daarnaast organiseert Samana vanaf 2026 jaarlijks een Vlaamse Week tegen Eenzaamheid in de tweede week van oktober. De organisatie wil daarmee eenzaamheid zichtbaarder en bespreekbaarder maken en mensen, verenigingen, organisaties en lokale besturen stimuleren om meer verbinding te creëren. 

Maar aandacht voor eenzaamheid hoeft natuurlijk niet tot een campagneweek beperkt te blijven. Misschien is er iemand die je al een tijdje niet hebt gesproken. Een buur die je minder vaak ziet. Een familielid bij wie je al lang wilt langsgaan. Of misschien merk je bij jezelf dat je meer behoefte hebt aan contact. Je hoeft daar niet meteen iets groots van te maken. Soms begint verbinding gewoon met één berichtje, één gesprek of één vraag: hoe gaat het met je?