Waarom een testament opstellen en wat zet je erin? Tips

Wat gebeurt er met je bezittingen als je er niet meer bent? Wie erft je woning, je spaargeld of die ene bijzondere herinnering die je graag aan iemand wilt nalaten? Misschien heb je daar al eens over nagedacht. Met een testament kun je zelf bepalen wat er na je overlijden met (een deel van) je nalatenschap gebeurt. Maar waarom is een testament belangrijk en wat zet je er precies in? We leggen uit hoe het in België werkt en geven je enkele praktische tips.

Waarom een testament opstellen in België en wat zet je erin?

Wat is een testament?

Een testament is een document waarin je vastlegt wat er na je overlijden met je nalatenschap moet gebeuren. Je nalatenschap bestaat uit alles wat je achterlaat, zoals geld, een woning, persoonlijke bezittingen en eventuele schulden. In België kun je een testament laten opmaken door een notaris, maar je kunt er ook zelf eentje schrijven. Dat noemen we een eigenhandig testament. Om geldig te zijn, moet het volledig met de hand geschreven, gedateerd en ondertekend zijn. Een getypt document met je handtekening is dus niet voldoende. Je kunt in België vanaf je 16e een testament opstellen. Voor minderjarigen gelden wel beperkingen.

Hoewel je niet verplicht bent om naar een notaris te gaan, is het verstandig om juridisch advies te vragen. Een notaris helpt je om je wensen duidelijk en rechtsgeldig vast te leggen. Zo verklein je de kans op onduidelijkheden of discussies tussen je erfgenamen. Heb je geen testament opgesteld? Dan bepaalt het Belgische erfrecht wie je bezittingen erft.

Waarom een testament opstellen?

Er zijn verschillende redenen om een testament op te maken. Misschien wil je je partner extra beschermen, iets nalaten aan een goede vriend of ervoor zorgen dat je kinderen goed achterblijven. We bespreken enkele belangrijke voordelen.

1. Je bepaalt zelf wie iets van je erft

Zonder testament wordt je nalatenschap verdeeld volgens de Belgische wet. Maar misschien wil je bepaalde bezittingen aan iemand anders nalaten. Denk bijvoorbeeld aan een goede vriend, een stiefkind of een goed doel dat je nauw aan het hart ligt. Met een testament kun je ervoor zorgen dat ook zij iets ontvangen.

Let op: je kunt niet altijd volledig vrij bepalen wie wat erft. In België hebben je kinderen en je huwelijkspartner bepaalde wettelijk beschermde erfrechten.

Kinderen hebben samen recht op minstens de helft van de nalatenschap. Dit noemen we de erfrechtelijke reserve. Ook je huwelijkspartner heeft een beschermd minimumdeel, waaronder in principe het vruchtgebruik van de gezinswoning en de inboedel. Je kunt dus wel afwijken van de wettelijke verdeling, maar moet rekening houden met deze beschermde rechten.

2. Je kunt je partner extra beschermen

In België maakt het voor je erfenis een groot verschil of je getrouwd bent, wettelijk samenwoont of feitelijk samenwoont.

• Getrouwd: als je gehuwd bent en kinderen hebt, erft je huwelijkspartner in principe het vruchtgebruik van je nalatenschap. Dat betekent bijvoorbeeld dat je partner in de woning mag blijven wonen. De kinderen erven de blote eigendom.

• Wettelijk samenwonend: je partner erft in principe het vruchtgebruik van de gezinswoning en de aanwezige inboedel. Dit recht kan wel via een testament worden beperkt of ontnomen.

• Feitelijk samenwonend: je partner heeft geen automatisch wettelijk erfrecht, ook niet als jullie al jarenlang samen zijn.

Vooral wanneer je feitelijk samenwoont, kan een testament dus belangrijk zijn. Hiermee kun je je partner binnen de wettelijke mogelijkheden iets nalaten. Ook als je een nieuw samengesteld gezin hebt, is het verstandig om na te denken over je erfenis. Stiefkinderen erven namelijk niet automatisch van hun stiefouder.

3. Je voorkomt onduidelijkheid bij je nabestaanden

Een overlijden brengt vaak veel verdriet en emoties met zich mee. Wanneer niet duidelijk is wie wat erft, kunnen er bovendien spanningen ontstaan binnen de familie. Door je wensen vooraf vast te leggen, geef je je nabestaanden meer houvast. Je kunt bijvoorbeeld aangeven wie een bepaald erfstuk krijgt of hoe je bepaalde bezittingen wilt verdelen. Een testament kan niet garanderen dat er nooit onenigheid ontstaat, maar duidelijke afspraken kunnen wel helpen om discussies te voorkomen.

4. Je kunt een voogd aanwijzen voor je kinderen

Heb je minderjarige kinderen? Dan wil je natuurlijk dat zij goed worden opgevangen als jou iets overkomt. In België kun je vooraf een voogd aanwijzen voor het geval beide ouders overlijden of er geen ouder meer is die het ouderlijk gezag kan uitoefenen. Dat kan via een testament, maar ook met een verklaring bij de notaris of de vrederechter. De vrederechter moet de aanwijzing van de voogd nog officieel bevestigen. Alleen wanneer er ernstige bezwaren zijn in het belang van het kind, kan de rechter de keuze weigeren. Zo kun je vooraf aangeven wie je het vertrouwen geeft om voor je kinderen te zorgen.

5. Je kunt mogelijk besparen op erfbelasting

Een testament kan ook financieel interessant zijn. Door je nalatenschap goed te plannen, kun je in bepaalde situaties de erfbelasting voor je erfgenamen beperken. In België verschillen de regels en tarieven van de erfbelasting per gewest. Vlaanderen, Brussel en Wallonië hebben elk hun eigen belastingregels, vrijstellingen en tarieven. Welk gewest bevoegd is, hangt af van je fiscale woonplaats. Heb je in de vijf jaar voor je overlijden in verschillende Belgische gewesten gewoond? Dan is in principe het gewest waar je in die periode het langst je fiscale woonplaats had bepalend. Een testament levert niet automatisch een belastingvoordeel op. Laat je daarom adviseren door een notaris die rekening houdt met jouw persoonlijke situatie.

Wie erft je bezittingen als je geen testament hebt?

Wanneer je geen testament hebt opgesteld, wordt je erfenis verdeeld volgens het Belgische wettelijke erfrecht. De wet houdt daarbij rekening met je familiebanden en je gezinssituatie. In grote lijnen gelden de volgende regels:

1. Kinderen en andere afstammelingen: je kinderen komen als eerste in aanmerking. In bepaalde situaties kunnen ook kleinkinderen of verdere afstammelingen erven.

2. Ouders, broers en zussen: heb je geen afstammelingen? Dan kunnen je ouders, broers, zussen en hun afstammelingen in aanmerking komen.

3. Andere familieleden: zijn er geen erfgenamen uit de voorgaande groepen, dan kunnen grootouders en verdere bloedverwanten erven, volgens de wettelijke volgorde.

Een huwelijkspartner of wettelijk samenwonende partner heeft daarnaast een bijzondere plaats binnen het Belgische erfrecht. Daardoor is de uiteindelijke verdeling afhankelijk van je gezinssituatie. Heb je bijvoorbeeld een huwelijkspartner en kinderen? Dan erven zij doorgaans samen, maar met verschillende rechten op de nalatenschap. Wil je dat je bezittingen anders worden verdeeld dan de wet voorziet? Dan kan een testament uitkomst bieden, zolang je de beschermde erfrechten respecteert.

Wat zet je in een testament?

Een testament kan heel eenvoudig zijn, maar ook uitgebreid. Wat je erin opneemt, hangt volledig af van je persoonlijke situatie en wensen. Dit zijn enkele zaken die je in een testament kunt vastleggen.

Wie je erfgenamen of begunstigden zijn

Je kunt aangeven wie je iets wilt nalaten en welk deel van je nalatenschap die persoon krijgt. Dat kan een familielid zijn, maar bijvoorbeeld ook een vriend, stiefkind of organisatie.

Een legaat

Met een legaat laat je een bepaald goed, een geldbedrag of een deel van je vermogen na aan iemand. Misschien wil je dat je kleindochter jouw trouwring krijgt, dat een goede vriend een bepaald bedrag ontvangt of dat een goed doel een deel van je vermogen erft. Je kunt deze wensen in je testament vastleggen.

Een testamentuitvoerder

Je kunt een testamentuitvoerder aanwijzen. Dat is een vertrouwenspersoon die erop toeziet dat je laatste wensen correct worden uitgevoerd. Een testamentuitvoerder neemt niet automatisch de volledige afwikkeling van de nalatenschap over. Zijn of haar bevoegdheden zijn wettelijk begrensd.

De voogdij over je kinderen

Je kunt in je testament aangeven wie je als voogd voor je minderjarige kinderen wilt aanwijzen, mocht dat nodig zijn. Ook kun je onder bepaalde voorwaarden afspraken laten opnemen over het beheer van de bezittingen die je minderjarige kinderen erven.

Bepalingen voor bijzondere gezinssituaties

Heb je kinderen uit een eerdere relatie, een nieuwe partner of een andere bijzondere gezinssituatie? Dan kun je in je testament afspraken laten opnemen die met deze omstandigheden rekening houden. Je kunt bijvoorbeeld vastleggen wat er met een bepaald erfdeel moet gebeuren wanneer een begunstigde eerder overlijdt dan jij.

Afspraken over je onderneming

Heb je een eigen zaak of familiebedrijf? Dan kun je in je testament bepalingen opnemen over de overdracht van je aandeel in de onderneming. Omdat hierbij ook andere wettelijke regels en afspraken een rol kunnen spelen, is advies van een notaris belangrijk.

Bijzondere voorwaarden

Soms wil je niet alleen bepalen wie iets erft, maar ook onder welke voorwaarden. Denk bijvoorbeeld aan bepalingen over het beheer van een erfenis voor minderjarige kinderen. Welke voorwaarden mogelijk en geldig zijn, hangt af van je situatie.

Kun je iemand onterven in België?

Ja, maar niet iedereen kan zomaar volledig worden onterfd. Je kinderen hebben recht op hun wettelijk beschermd erfdeel. Ook je huwelijkspartner geniet een bijzondere wettelijke bescherming. Andere familieleden, zoals broers, zussen of ouders, hebben niet dezelfde erfrechtelijke reserve. Via een testament kun je hun wettelijke erfrechten in bepaalde situaties beperken of uitsluiten. Wil je iemand onterven? Laat je dan altijd adviseren door een notaris. Zo weet je precies welke mogelijkheden je hebt.

Kun je ook je uitvaartwensen in een testament zetten?

Je kunt persoonlijke wensen over je uitvaart opnemen in een testament. Toch is het verstandiger om deze apart vast te leggen, in een uitvaartplanner bijvoorbeeld. Een testament wordt namelijk niet altijd meteen na een overlijden teruggevonden of geraadpleegd. Tegen de tijd dat je nabestaanden het lezen, kan de uitvaart al hebben plaatsgevonden. In België kun je bij de dienst Burgerzaken van je gemeente een laatste wilsbeschikking over je uitvaart laten registreren. Hierin kun je onder meer aangeven of je begraven of gecremeerd wilt worden en welke bestemming je voor je as wenst. De mogelijkheden verschillen op sommige punten per gewest. Andere persoonlijke uitvaartwensen, zoals je favoriete muziek, bloemen of de sfeer van de plechtigheid, kun je het best in een apart document vastleggen en bespreken met je naasten. Zo hoeven zij op een moeilijk moment niet te raden wat je graag had gewild.

Waar wordt je testament bewaard?

Een notarieel testament wordt bewaard door de notaris. De gegevens ervan worden opgenomen in het Belgische Centraal Register voor Testamenten (CRT), dat wordt beheerd door de Federatie van het Notariaat (Fednot). Ook een eigenhandig testament kan bij een notaris in bewaring worden gegeven en in het register worden opgenomen. Het register bevat niet de inhoud van je testament, maar gegevens waarmee na je overlijden kan worden achterhaald of er een geregistreerd testament bestaat en bij welke notaris het wordt bewaard. Bewaar je een eigenhandig testament zelf thuis? Dan is het niet automatisch terug te vinden in het CRT. Na een overlijden kunnen nabestaanden via een notaris laten nagaan of er een testament geregistreerd is. Ook kunnen ze zelf een opzoeking aanvragen bij Fednot, met een bewijs van overlijden.

Een testament opstellen: 5 handige tips

Wil je zelf een testament opmaken? Met deze tips kom je alvast een heel eind.

1. Denk rustig na over je wensen. Wie wil je iets nalaten? Zijn er bepaalde spullen met een bijzondere betekenis? En zijn er mensen die je extra wilt beschermen? Door hierover na te denken, krijg je een duidelijker beeld van wat voor jou belangrijk is.

2. Vraag advies aan een notaris. Ook wanneer je zelf een testament schrijft, is het verstandig om het te laten nakijken. Een notaris kan controleren of je wensen juridisch mogelijk zijn en of je testament aan de juiste voorwaarden voldoet.

3. Zorg dat je testament teruggevonden wordt. Laat het bij voorkeur bewaren en registreren via een notaris. Vertel eventueel ook aan iemand die je vertrouwt bij welk notariskantoor je terechtkunt.

4. Kijk je testament regelmatig na. Een huwelijk, scheiding, geboorte, overlijden of nieuwe relatie kan veel veranderen. Controleer daarom af en toe of je testament nog aansluit bij je wensen.

5. Praat met je dierbaren. Je hoeft niet alle details van je testament te delen, maar het kan fijn zijn om je naasten te vertellen dat je bepaalde zaken al geregeld hebt. Dat geeft duidelijkheid en kan later moeilijke vragen voorkomen.

6. Een testament geeft rust, voor jezelf en je nabestaanden

Nadenken over je eigen overlijden is misschien niet iets wat je dagelijks doet. Toch kan het een geruststellend gevoel geven om te weten dat je belangrijke zaken goed hebt geregeld. Met een testament kun je binnen de wettelijke grenzen zelf keuzes maken over je nalatenschap. Je kunt mensen die je dierbaar zijn beschermen, bijzondere bezittingen een bestemming geven en je nabestaanden meer duidelijkheid bieden. En misschien is dat wel de belangrijkste reden om een testament op te stellen: je regelt niet alleen iets voor later, maar zorgt ook vandaag al voor een beetje extra rust.